Biuro Dokumentacji Zabytków w Szczecinie - MORYŃ - Zamek z półwyspem

Historia

Budowę grodu (IX–XII w.) na wyspie jeziornej (w późniejszym okresie połączonej z lądem) wiąże się z zachodniosłowiańskimi plemionami pomorskimi. Powstał tu gród wyżynny o regularnym kolistym zarysie. W XII i 1 poł. XIII w. znajdował się na terenach pogranicza pomorsko-wielkopolskiego i należał do systemu obronnego kasztelanii cedyńskiej we władaniu książąt pomorskich z dynastii Gryfitów. 

W 2 połowie XIII w. południowe rubieże księstwa opanowali margrabiowie brandenburscy. Dla zaakcentowania swojego władztwa, około 1365 roku, w miejscu grodu obronnego, margraf Otton V z dynastii Wittelsbachów zlecił budowę zamku Stolzenburg. Według badaczy służył on jako obóz postojowy wojsk marchijskich. Rezydowali tu rycerze z rodów Mörner, Plötz, Gustiebiese i Elsholtz. Wraz z tytułami burgrabiów otrzymali oni liczne posiadłości i wsie w okolicach Morynia.

Pod koniec XIV w. zamek został zniszczony, a król Ludwik Węgierski (wówczas margrabia brandenburski) przekazał go jako własność prywatną rycerzowi Mikołajowi von Sack z Przyjezierza. W XV w. był jeszcze użytkowany, lecz nie został już nigdy odbudowany w pierwotnym kształcie. Do naszych czasów przetrwał w formie ruiny. W 1920 roku zamkowe wzgórze zostało wykupione przez miasto Moryń, zabezpieczone, odnowione i udostępnione do zwiedzania. 

Po 1945 roku teren półwyspu został z czasem zagospodarowany na ośrodek turystyczno-wypoczynkowy. Prowadzono także badania archeologiczne, dokumentując osadnictwo wczesnośredniowieczne. Obecnie obiekt jest udostępniany publicznie jako Centrum Konferencyjno-Wypoczynkowe „Szafir” nad jeziorem Morzycko w Moryniu. U stóp wzgórza zamkowego posadowione są współczesne budynki ośrodka wczasowego i restauracji.

Opis

Pozostałości zamku posadowione są na wypłaszczonym szczycie wzgórza dawnego grodu, otoczonego wałem z wewnętrzną suchą fosą o szerokości do 10 m. Majdan zamkowy ma kształt zbliżony do okręgu, którego średnica wynosi ok. 50 m. Jest on wydzielony pierścieniem niskich murów z bramą wjazdową od strony zachodniej. Tuż obok niej wznoszą się relikty głównego budynku mieszkalno-obronnego na prostokątnym obrysie. Po drugiej (wschodniej) stronie murów czytelne są fundamenty drugiego, mniejszego domu, również na prostokątnym rzucie. Obiekty mieszkalne, a także obwarowania, wymurowano z granitowych kamieni polnych, jak wskazują zachowane fragmenty – w licu układanych w regularne warstwy. Wewnętrzne podwórze nie było zabudowane, pośrodku zapewne znajdowała się ogólnodostępna studnia, a przy murach drewniana zabudowa gospodarcza. 

Obecnie jest to miejsce przeznaczone na wydarzenia i inscenizacje historyczne, z zapleczem edukacyjno-wystawienniczym. Pozostałości budowli zostały poddane zabiegom konserwatorskim i wyeksponowane tak, by umożliwić zwiedzającym poznanie średniowiecznej techniki wznoszenia murów z kamieni narzutowych (obrobione od strony lica, wewnątrz wypełnione gruzem zalanym zaprawą).