CHARAKTERYSTYKA BUDOWNICTWA FOLWARCZNEGO W GMINIE GRYFICE
(architektura niedoceniana, czy niedostrzegana ?)

Wstęp


Zespoły rezydenycjno-folwarczne stanowią jeden z głównych wyróżników w krajobrazie kulturowym wsi Pomorza Zachodniego. Były to elementy krystalizujące plan zespołu ruralistycznego, a także dominanty przestrzenne. Zainteresowanie architekturą folwarczną (gospodarczo-przemysłową)  pozostaje w cieniu badań naukowych, czy monografii dotyczących zabytkowych dworów, pałaców, czy parków. Można stwierdzić, że jest to architektura „niedostrzegana” , a tym samym niedoceniana, traktowana często jako „zło konieczne” towarzyszące zespołom rezydencjonalnym. Na przestrzeni dziejów  właściciele majątków wykazywali dużą dbałość zarówno o stronę użytkową budynków gospodarczych, jak również o wartości estetyczne, a także harmonijne rozplanowanie podwórzy wokół swoich rezydencji. Można postawić tezę, że tylko prawidłowo funkcjonujący i zarządzany folwark  mógł dostarczać właścicielom odpowiednich środków do budowy okazałych pałaców, czy założeń parkowo-ogrodowych.
W XIX wieku nastąpiły istotne przemiany w gospodarce rolnej, które dotyczyły, m.in.: znacznego wzrostu produkcji roślinnej (w tym upraw okopowych i pastewnych), zakładania gospodarstw hodowlanych – głownie hodowli bydła, koni i trzody (przy stopniowym ograniczaniu chowu owiec), rozwoju przemysłu rolno-spożywczego, a także podnoszenie poziomu wiedzy rolniczej i weterynaryjnej. W tym okresie, w zabudowie folwarcznej mamy do czynienia z kilkoma zjawiskami: 1/ stopniowym zanikiem drewnianego budulca i zastępowania go trwalszym materiałem jak kamień i cegła (a od końca XIX wieku przez żeliwo, stal, beton); 2/ zapotrzebowaniem na wielkokubaturowe budynki (ogólno-inwentarskie, przemysłowe), które kształtowały kompozycje folwarków i stanowiły  dominanty przestrzenne; 3/ wzrostem znaczenia wystroju architektonicznego, które było zgodne z ogólnymi trendami w architekturze; 4/ znacznym ruchem inwestycyjnym – szczególnie w 2 połowie XIX wieku, o czym świadczy skala obecnie zachowanej zabudowy folwarcznej.
Na obszarze obecnej gminy Gryfice odnotowano 35 zespołów rezydencyjno–folwarcznych i folwarcznych , w tym z zabytkowymi dworami, pałacami i parkami. Do czasów II wojny światowej większość obszaru (grunty i okręgi wiejskie) obecnej gminy Gryfice, szczególnie część południowa i północna stanowiła własność prywatną, tzw. dworską. Majątki i związane z nimi folwarki należały do znamienitych rodów ziemi gryfickiej (Kreis Greifenberg), np. Gloxin, von. Pilsach, von Thandden, von Woedetke. Po 1945 roku duże zespoły pofolwarczne zostały upaństwowione , użytkowane były głównie przez: Stację Hodowli Roślin (np. Barkowo, Niekładź, Otok, Trzygłów, Waniorowo), Rolnicze Spółdzielnie Produkcyjne (np. Baszewice, Łopianów, Smolęcin), Państwowe Gospodarstwa Rolne (np. Sokołów, Stawno). Niektóre majątki zostały rozparcelowane między rolników indywidualnych (np. Rybokarty), w tym przez osadników wojskowych (np. Zielin). Z kolei w końcu lat 50. XX wieku, po rozwiązaniu kilku Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych doszło wtórnych parcelacji zespołów pofolwarcznych (np. Górzno, Świeszewo). W wyniku zmian geopolitycznych, gospodarczych i technologicznych wiele zespołów zabudowy folwarcznej uległo dekompozycji (np. Górzyca, Niekładź, Świeszewo), popadło w ruinę (np. Brodniki, Otok), a nawet całkowitemu zniszczeniu – wyburzeniu (głównie podwórza folwarczne – np. Kołomąć, Rotnowo). Tylko pojedyncze założenia folwarczne (np. Trzygłów, Baszewice) lub obiekty w ramach podwórzy (np. w Prusinowo, Rzęsin) są użytkowane zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem; wyjątek użytkowane – zamieszkałe domy robotników folwarcznych.

Pobierz całą publikację (PDF)

 

 


IMG_0010   IMG_0011

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Projekt i wdrożenie EPProjects Poland