CHAŁUPA RYGLOWA. RELIKT CZY ELEMENT WALORYZUJĄCY  KRAJOBRAZ WSI – PROBLEMATYKA KONSERWATORSKA

    Zachowana na obszarze Pomorza Zachodniego i Środkowego tradycyjna architektura wiejska – w tym ryglowa, szczególnie cenna, będąca swoistym wyróżnikiem - jest materialnym dowodem dokonań wielu minionych pokoleń; śladem w przestrzeni walory-zującym wiejski krajobraz kulturowy. Wg J. Bogdanowskiego:
(...) „region zachodniopomorski ma swój niepowtarzalny wyraz wśród naszych pejzaży. Jest tu coś co stwarza wrażenie, że na całych obszarach czas zatrzymał się i zachował swoisty wyraz średniowiecznych tradycji. Zapewne przyczyniło się do tego swoiste – jak chcą niektórzy – ubóstwo tych ziem czy równie swoista stabilizacja w ciągu wieków, trwająca częściowo do dziś. Być może jedno i drugie, ale też dodajmy do tego szczególny „genius loci” tej ziemi. W porównaniu bowiem ze zurbanizowanymi połaciami zwłaszcza południa kraju, tu dominuje klarowna rozległość dawnego kulturowego krajobrazu, w której głębia historycznych treści jest niemal naocznie dostrzegana. Wiedząc co należy chronić, konserwować i kontynuować, możemy utrzymać dla przyszłych pokoleń to piękno oraz niezwykłość zachodniopomorskich krajobrazów, niemal takich, jak  piszący te słowa zachował w pamięci sprzed pół wieku. Tylko chciejmy je ratować i chronić”  .
Szczególnie ważne wydaje się uwypuklenie kontekstu historycznego i socjolo-gicznego. Zmiany po II wojnie światowej dotyczące granic państwowych, systemów politycznych, migracji ludności (szczególnie na obszarach Polski zachodniej i północnej), a co za tym idzie długotrwałe procesy adaptacji i budowania  nowej, „prywatnej ojczyzny” wykraczały poza ramy jednego pokolenia. Tym samym racje polityczno-prawne stały się wyznacznikiem przyszłych mechanizmów gospodarczych, społecznych i kulturowych.
Odmienność otoczenia i elementów kultury materialnej (w tym budownictwa) częstokroć postrzegane były jako wrogie i nieprzyjazne – niegodne zachowania. Nie bez znaczenia pozostawała także polityka państwa, jak choćby nieumiejętnie prowadzona (w latach 1945-1950) przez organy administracyjne weryfikacja ludności autochtonicznej.
W wyniku zadrażnień z ludnością napływową i nieudolności władz administracyjnych z Polski wyjechali - wraz z Niemcami - autochtoni o niezdecydowanym poczuciu narodowym. Dopiero w 1957 r. osadnicy na Ziemiach Zachodnich zostali zrównani w prawach własności z właścicielami gospodarstw rolnych na pozostałych obszarach Polski. Skończył się tym samym okres chaosu, a nowy stan prawny zagwarantował podstawowy stopień stabilizacji.

Przez długie dziesięciolecia wartość kulturowa i zabytkowa tradycyjnej architektury wiejskiej na Ziemiach Zachodnich traktowana była zdecydowanie marginalnie. W tym czasie zniszczeniu uległo wiele cennych obiektów etnograficznych (w tym wzniesionych w technice ryglowej): wiejskich kościołów, chałup rybackich, typu przyrzyckiego, saskich, wiatraków, młynów. Nierzadko jedynym śladem po unikalnej zabudowie są specjalistyczne dokumentacje, inwentaryzacje i serwis fotograficzny wykonane m.in. na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
Służby konserwatorskie od początku swego istnienia borykały się z prozaicznym problemem niedofinasowania, w obliczu którego ochrona budownictwa wiejskiego - jako zadanie mało priorytetowe i nośne medialnie w rozumieniu czynników decyzyjnych - schodziła na plan dalszy. Sytuacja uległa stopniowej poprawie od końca lat 80-tych XX w., a zwłaszcza w ostatnich latach, kiedy zmianie uległo także podejście do wspólnego (polsko-niemieckiego) dziedzictwa kulturowego, zwłaszcza na obszarach tzw. pogranicza.
Przykładem zmiany jakościowej jest chociażby uchwalona 23.X.2000 r., przez Sejmik Województwa Zachodniopomorskiego „Strategia rozwoju województwa zachodnio-pomorskiego do roku 2015”, w której zapisano że:
(...) „krajobraz kulturowy woj. zachodniopomorskiego jest materialnym świadectwem bogatej historii tych terenów, wynikiem ścierania się wpływów niemieckich, polskich, skandynawskich. Zachowane elementy krajobrazu takie jak układy staromiejskie z gotyckimi kościołami farnymi, otoczone pierścieniem murów obronnych, liczne wsie o zachowanym średniowiecznym układzie, wiejskie XIII-wieczne kościoły granitowe i XVII-XVIII-wieczne kościoły o konstrukcji ryglowej, zabudowania poklasztorne – wszystko to są charakterystyczne rysy krajobrazu województwa, które podkreślają odrębność regionu.
W połączeniu z walorami krajobrazu składa się na potencjalną wartość, która odpowiednio promowana, może stanowić o atrakcyjności turystycznej województwa”.
tamże:(...) „celem ochrony wartości kulturowych jest zachowanie historycznych form zagospodarowania, świadczących o historii Pomorza Zachodniego oraz decydujących o charakterze krajobrazu kulturowego. Celem zasadniczym powinno być zachowanie tożsamości kulturowej województwa  zachodniopomorskiego”.



Pobierz całą publikację (PDF)

 

 


FORMY I DEKORACJE ZABYTKOWYCH STOLAREK W MAŁOMIASTECZKOWYCH
I WIEJSKICH DOMACH Z TERENU WOJ. ZACHODNIOPOMORSKIEGO



 Do niezbędnych elementów funkcjonalnych każdego budynku mieszkalnego należą drzwi i okna. W domach zabytkowych wyróżnia je forma i dekoracja o cechach stylowych, charakterystycznych dla epoki, w której powstały. Mimo nasilających się obecnie tendencji do wymiany na nowoczesne i uniwersalne konstrukcje - na obszarze naszego województwa  zachowała się znaczna ilość tego typu zabytków, głównie XIX-wiecznych. Celem niniejszego referatu jest prezentacja oryginalnych form stolarek okiennych i drzwiowych, stanowiących wyposażenie domów wybranych miejscowości z zachowaną cenną historyczną zabudową. W pracy omówione są stolarki wciąż spełniające swoje pierwotne funkcje użytkowe. Przeprowadzony w różnych miejscach województwa przegląd obiektów pozwala na podjęcie próby charakterystyki tego typu detalu, wyszczególnienie cech lokalnych, typowych bądź indywidualnych rozwiązań dekoracyjnych.
 Wśród zinwentaryzowanych stolarek drzwiowych stwierdzono występowanie dwóch typów konstrukcyjnych, tj. drzwi deskowych (w odmianie deskowo - szpungowej) i drzwi ramowo-płycinowych (zdecydowana większość rozwiązań) . Ponieważ wymienione rozwiązania konstrukcyjne mają długą nowożytną genezę, a wprowadzone wzorce formalne utrzymują się jako tradycyjne przez kolejne wieki, czas powstania poszczególnych obiektów oparto na datowaniach budynków, w przypadku bogatej ornamentacji awersów podstawą datowania są także cechy stylowe. Przy chałupach ryglowych, w datowaniu poszczególnych drzwi  pomocne są też zachowane inskrypcje, wycięte na belkach nadproży lub we wnętrzach domów (na belkach poddasza), także umieszczane w nadświetlach. Omawiane zabytki są głównie XIX w. w przeważającej większości z 3 i 4 ćwierci XIX w. (seryjna produkcja katalogowa), jednakże zdarzają się ciekawe przykłady obiektów z 1 ćw. wieku XIX, a także drzwi z pierwszych lat XX w. (o stylistyce secesyjnej).

 

 

Pobierz całą publikację (PDF) 

 


IMG_0001  IMG_0002

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Projekt i wdrożenie EPProjects Poland